Mylące pary w japońskim: は czy が, もう czy まだ

あまり〜ない / ぜんぜん〜ない

Obie idą z zaprzeczeniem, ale różnią się siłą. あまり osłabia: „niezbyt”, czyli trochę jednak tak. ぜんぜん domyka: „wcale”, ani trochę. Pomyłka w tę stronę bywa kosztowna towarzysko — ぜんぜん tam, gdzie pasowało あまり, brzmi jak ucięcie rozmowy.

Przykłady

• Rozumiesz proste zdania i znasz trochę słów, ale swobodna rozmowa cię przerasta. Chcesz odpowiedzieć skromnie, nie zamykając tematu.日本語はあまり分かりません。Coś jednak rozumiesz, więc chodzi o osłabienie, a nie o zamknięcie sprawy. ぜんぜん znaczyłoby, że nie rozumiesz ani słowa.
• Nie pijesz alkoholu w ogóle — ani kieliszka, nigdy. Odmawiasz tak, żeby nikt nie próbował dolewać.お酒はぜんぜん飲みません。Zaprzeczenie jest całkowite. あまり飲みません znaczyłoby „piję rzadko”, czyli że jednak pijesz — i rozmówca spokojnie nalałby ci kolejny.

で（場所） / で（手段）

Ta sama partykuła obsługuje dwie zupełnie różne role. Przy miejscu odpowiada na pytanie „gdzie”, przy narzędziu na pytanie „czym”. Zapis jest identyczny, więc rozstrzyga wyłącznie to, jakim słowem jest poprzedzona.

〜前に / 〜てから

Obie konstrukcje ustawiają dwa zdarzenia w kolejności, ale patrzą z przeciwnych stron. 前に nazywa czynność, która nastąpi później, i mówi, co ją poprzedza. てから nazywa czynność wcześniejszą i mówi, co po niej. Forma jest tu twarda: przed 前に czasownik zawsze stoi w formie słownikowej.

Przykłady

• Opisujesz wieczorny zwyczaj: mycie zębów wypada wcześniej niż sen.寝る前に歯をみがきます。Punktem odniesienia jest sen, a mycie zębów go poprzedza. 寝てから znaczyłoby mycie zębów po zaśnięciu.
• Stawiasz warunek: zabawa dopiero po odrobieniu lekcji.宿題をしてから、遊びます。Lekcje mają być zamknięte, zanim zacznie się zabawa. する前に odwróciłoby kolejność i kazało bawić się przed odrabianiem.

〜ませんか / 〜ましょう

Obie formy proponują wspólne działanie, ale zakładają inny stan rozmowy. ませんか rzuca pomysł, którego rozmówca jeszcze nie zna, i zostawia mu swobodę odmowy. ましょう zakłada, że rozmówca jest zgodny, i przechodzi do działania. Rzucone jako pierwsza propozycja komuś, kto o niczym nie wie, brzmi narzucająco.

Przykłady

• Wpadasz na pomysł wspólnego obiadu. Rozmówca jeszcze o nim nie słyszał.いっしょに昼ごはんを食べませんか。Propozycja pada po raz pierwszy, więc trzeba zostawić rozmówcy furtkę. 食べましょう przesądzałoby sprawę, zanim ktokolwiek się zgodził.
• Wyjście zostało już wcześniej ustalone. Sygnalizujesz, że pora ruszać.そろそろ出かけましょう。Zgoda już zapadła, więc pytanie byłoby cofnięciem się o krok. ましょう po prostu wprowadza ustalenie w życie.

もう（完了） / まだ

Para o tym, czy coś zdążyło się wydarzyć. もう idzie z formą ました: czynność zamknięta. まだ idzie z formą ていません: stan niedokonania trwający do teraz. Najczęstszy błąd to まだ食べませんでした — zaprzeczeniem もう食べました nie jest przeszłość, tylko trwający stan.

Przykłady

• Ktoś proponuje ci wspólny obiad, ale zjadłeś go pół godziny temu.昼ごはんはもう食べました。Czynność jest zamknięta i to zamknięcie jest całą treścią odpowiedzi. まだ z formą ました nie tworzy poprawnego zdania — twierdząco まだ łączy się z trwającym stanem (まだ食べている), a nie z czynnością zamkniętą.
• Nauczyciel pyta o zadanie domowe. Zacząłeś je wczoraj, ale wciąż nie jest gotowe.宿題はまだ終わっていません。Stan niedokonania trwa do teraz. もう終わっていません dałoby „już przestało być skończone”, czyli coś, czego nie chcesz powiedzieć.

ね / よ

Obie stoją na końcu zdania i obie znikają w polskim tłumaczeniu, a robią rzeczy przeciwne. ね zakłada, że rozmówca myśli to samo, i prosi o potwierdzenie. よ dokłada mu coś, czego nie wiedział. Pytanie rozstrzygające: czy ta informacja jest już po jego stronie, czy dopiero ją przekazujesz.

Przykłady

• Stoicie razem na przystanku w pełnym słońcu i ocieracie pot z czoła.今日は暑いですね。Rozmówca czuje dokładnie to samo, więc szukasz zgody. よ dokładałoby informację, której rzekomo nie ma — a stoi obok ciebie w tym samym upale.
• Rozmówca stoi tyłem do torów, zajęty telefonem, i nie zauważył, że pociąg wjechał.電車が来ましたよ。Podajesz informację, której rozmówca nie ma. ね zakładałoby, że już to wie i czeka tylko na potwierdzenie.

に（存在の場所） / で（場所）

Obie partykuły wskazują miejsce, ale odpowiadają na inne pytanie. に mówi, gdzie coś się znajduje — nic się tam nie dzieje. で mówi, gdzie coś się odbywa. Rozstrzyga czasownik: przy istnieniu i przebywaniu zawsze に, przy każdej czynności で.

Przykłady

• Mówisz, co leży na biurku. To opis położenia, nie czynności.つくえの上に本があります。あります opisuje samo znajdowanie się przedmiotu. Książka nic nie robi, więc miejsce nie jest sceną czynności i で byłoby błędem.
• Mówisz, gdzie się uczysz. Nauka jest czynnością rozciągniętą w czasie.図書館で勉強します。勉強します to czynność, a biblioteka jest miejscem jej wykonywania. 図書館に znaczyłoby kierunek albo położenie, a nie scenę nauki.

〜たい / 〜がほしい

Obie konstrukcje mówią o pragnieniu mówiącego, ale dotyczą innych rzeczy. たい odnosi się do czynności i dokleja się do czasownika. ほしい odnosi się do przedmiotu i stoi po rzeczowniku. Test jest prosty: czy chcesz coś zrobić, czy coś mieć.

Przykłady

• Mówisz o marzeniu o podróży — chodzi o czynność wyjazdu.日本へ行きたいです。Pragnienie dotyczy czynności jechania, więc たい doklejone do czasownika. ほしい wymaga rzeczownika i po czasowniku jest niegramatyczne.
• Mówisz, jaki przedmiot chciałbyś dostać.新しい自転車がほしいです。Rower jest przedmiotem posiadania, nie czynnością. をしたい dokłada czasownik する, którego w zdaniu nie było, i każe „robić rower” — a chodzi o to, żeby go mieć.

〜ています（進行） / 〜ています（結果の状態）

Jeden zapis, dwa odczytania. Przy czasownikach oznaczających czynność rozciągniętą w czasie 〜ています mówi, że czynność właśnie trwa. Przy czasownikach jednorazowej zmiany stanu mówi, że trwa jej skutek. Zwykle rozstrzyga sam czasownik, ale przy części z nich — na przykład 着る — oba odczytania są możliwe i decyduje kontekst.

〜てから / 〜たあとで

Obie ustawiają dwie czynności w kolejności i w wielu zdaniach są wymienne. Różnica jest w tym, jak mocno wiążą: てから przedstawia pierwszą czynność jako warunek albo punkt wyjścia dla drugiej, あとで po prostu umieszcza drugą później. Gdy kolejność ma znaczenie praktyczne, naturalniejsze jest てから.

〜てもいいです / 〜なくてもいいです

Obie konstrukcje udzielają swobody, ale w przeciwne strony. てもいい mówi, że wolno coś zrobić. なくてもいい mówi, że nie trzeba tego robić. Pierwsza znosi zakaz, druga znosi obowiązek.

Przykłady

• Pytasz obsługę muzeum, czy fotografowanie jest dozwolone.ここで写真をとってもいいですか。Pytanie dotyczy pozwolenia na czynność. とらなくてもいい pytałoby, czy wolno zdjęć nie robić — a tego nikt nie wymagał.
• Uspokajasz gościa, który nie daje rady dokończyć porcji.全部食べなくてもいいですよ。Chodzi o zdjęcie obowiązku zjedzenia wszystkiego. 食べてもいい brzmiałoby jak pozwolenie na jedzenie, którego gość wcale nie potrzebował.

と（並列） / や

と wylicza wszystko, co jest — lista jest zamknięta. や wymienia przykłady i zostawia listę otwartą, więc rozmówca dopowiada sobie resztę. Test rozstrzygający: czy chcesz powiedzieć „dokładnie te”, czy „takie rzeczy jak”.

Przykłady

• Opisujesz z pamięci, co leżało na biurku. Nie próbujesz wymienić wszystkiego — podajesz dwie rzeczy, które pamiętasz.机の上に本やノートがありました。Wyliczasz przykładowo, więc lista zostaje otwarta. と znaczyłoby, że na biurku leżały dokładnie dwie rzeczy i nic poza nimi.
• Wysypujesz zawartość torby na stół i stwierdzasz, co dokładnie w niej było: portfel i klucze. Nic więcej.かばんの中にはさいふとかぎがありました。Lista jest kompletna i zamknięta. や sugerowałoby, że w torbie było jeszcze coś, czego nie wymieniasz.

は / が（新情報）

は zapowiada temat, o którym rozmówca już wie, i oddaje nacisk temu, co po nim następuje. が wskazuje podmiot jako nową informację i to na nim zatrzymuje uwagę. Prosty test: jeśli odpowiadasz na pytanie „kto?” albo „co?”, odpowiedź jest nowością i bierze が.

Przykłady

• Przedstawiasz się komuś poznanemu przed chwilą. Rozmówca już wie, że mowa o tobie.わたしは銀行員です。Osoba mówiąca nie jest tu żadną nowością — nowe jest to, że pracuje w banku. わたしが znaczyłoby „to właśnie ja jestem tym pracownikiem banku”, jakby ktoś wcześniej zapytał, kto nim jest.
• Wchodzisz do pokoju i zauważasz coś, o czym rozmówca jeszcze nie wie.あそこに猫がいます。Kot pojawia się w rozmowie po raz pierwszy, więc jest nową informacją. 猫は zakładałoby, że rozmówca już o jakimś kocie wie, i brzmiałoby jak porównanie z czymś innym.

〜より / いちばん

より zestawia dokładnie dwie rzeczy i wskazuje, która wypada wyżej. いちばん wybiera jedną z całego zbioru. Rozstrzyga liczba porównywanych elementów: dwa czy więcej.

Przykłady

• Porównujesz dwa środki transportu.電車はバスより速いです。Zestawiane są dwie rzeczy, a いちばん wymaga całego zbioru do wyboru. Przy dwóch elementach naturalne jest より.
• Wybierasz ulubioną porę roku spośród wszystkich czterech.四季の中で秋がいちばん好きです。Zbiór liczy cztery elementy, więc chodzi o stopień najwyższy. より musiałoby wskazać jedną konkretną porę roku do porównania.