Pary dźwięczne: き–し – onomatopeje japońskie
さらさら i ざらざら, きらきら i ぎらぎら – pięć par od き do し, w których 濁点 zmienia stan rzeczy, nie dźwięk.
きらきら · skrzyć się
Gwiazdy, krople rosy w słońcu.
Bezdźwięczne き rozdrabnia światło na punkciki i zostawia je miłym dla oka — ぎらぎら to ten sam blask wzmocniony tak, że wzrok się odwraca. ぴかぴか nie rozdrabnia światła na punkty: mówi o powierzchni wypucowanej, która odbija je równo (wyczyszczone buty), albo o świetle zapalającym się i gasnącym w całości (稲光がぴかぴか光る); きらきら to wiele punktów mieniących się naraz.
Przykłady
- 夜空で小さな星が明るく光ってきらきらと輝いている。Na nocnym niebie małe gwiazdy jasno migoczą.
- 小さな水滴が朝日を受けて明るく光ってきらきらしている。Małe krople rosy jasno lśnią w porannym słońcu.
ぎらぎら · razić
Słońce w środku lata, neon nocą.
Dźwięczne ぎ nie powiększa światła, tylko je wzmacnia do granicy — od tego blasku odwraca się wzrok. きらきら zostaje przy punkcikach, które są miłe dla oka, a ぴかぴか mówi o czystej powierzchni odbijającej światło równo (wyczyszczone buty); ani jedno, ani drugie nie razi.
Przykłady
- 真夏の太陽が、目を開けていられないほど朝から夕方まで休みなくぎらぎらと照りつける。Letnie słońce praży od rana do wieczora bez wytchnienia, tak że nie da się otworzyć oczu.
- 街の看板の光が、目を開けていられないほど夜じゅう消えずにぎらぎらしている。Światło ulicznego szyldu nie gaśnie przez całą noc i razi tak, że nie da się otworzyć oczu.
くしゃくしゃ · być pomiętym
Zgnieciona kartka, rachunek zwinięty w kulkę.
Bezdźwięczne く mierzy siłę ręki: kartka ściśnięta w garści dostaje しわ i dalej jest kartką. Sam zbiór zmarszczek nazywa しわしわ — nieprasowana koszula jest しわしわ, choć nikt jej nie zgniatał — a くしゃくしゃ zawsze mówi o czynności, o czymś zmiętym w garści. Wyroku w tym nie ma — くしゃくしゃの笑顔 jest wręcz miłe, a zmięty rachunek nikomu nie wadzi; dopiero ぐしゃぐしゃ zgniata tak mocno, że kształt się rozpada. Uwaga: くしゃくしゃする to twarz i nastrój (顔をくしゃくしゃにして笑う, 気分がくしゃくしゃする); o kartce mówi się くしゃくしゃだ albo くしゃくしゃになる.
Przykłady
- メモ用紙は、指先で軽く握るだけでたやすくつぶれ、一度もんだだけで丸い塊になって、もうくしゃくしゃだ。Karteczka ustępuje bez oporu od samego lekkiego ściśnięcia w palcach i po jednym zgnieceniu jest już okrągłym kłębkiem — całkiem pomięta.
- 一度丸めただけの紙は、指で軽く押せばすぐへこむくしゃくしゃの塊で、机の上に転がっていても誰も気に留めない。Kartka zwinięta jednym ruchem jest pomiętą kulką, która ugina się od lekkiego naciśnięcia palcem, i nikt nie zwraca na nią uwagi, gdy leży na biurku.
ぐしゃぐしゃ · być zgniecionym na miazgę
Kartonowe pudło pod butem.
Dźwięczne ぐ nie zmienia czynności, tylko jej siłę: くしゃくしゃ zostawia zmarszczki, ぐしゃぐしゃ zgniata tak mocno, że kształt się rozpada (強く押しつぶされて形が崩れる). Dlatego wraca tu but, koło i ciężar, a nie same palce. Wielkości nie dokłada — 小さな紙をぐしゃぐしゃに丸める jest poprawne. Wilgoci też nie wnosi samo 濁点: ぐしゃぐしゃ bywa i mokre (雨で道がぐしゃぐしゃになる), i suche (ぐしゃぐしゃに潰れた車). O samym przemoczeniu mówi ぐっしょり — przesiąknięte do ostatniej warstwy, ale w niezmienionym kształcie; ぐしゃぐしゃ zawsze orzeka o kształcie, który się rozpadł. Uwaga: ぐしゃぐしゃする to co innego — rozmokłe chlupanie (靴の中がぐしゃぐしゃする) albo mętlik w głowie; o zgniecionym pudle mówi się ぐしゃぐしゃだ albo ぐしゃぐしゃになる.
Przykłady
- 段ボール箱が体重をかけて踏みつけられ、靴の下でつぶれて、もとの形が見分けられないほどすっかりぐしゃぐしゃだ。Kartonowe pudło, przydeptane całym ciężarem ciała, zgniotło się pod butem tak, że nie sposób już rozpoznać, jaki miało kształt.
- 重しの下で押しつぶされた紙束は、一枚ずつの見分けもつかないほど形が崩れ、すっかりぐしゃぐしゃの状態になった。Plik kartek przygnieciony ciężarkiem stracił kształt tak, że nie da się już odróżnić pojedynczych arkuszy.
くるくる · kręcić się zwinnie
Bączek, wiatraczek, szpulka.
Bezdźwięczne く robi obrót mały: koło mieści się w dłoni, a ぐるぐる zatacza obieg, który trzeba obejść. Bączek kręci się szybko dlatego, że jest mały, a nie dlatego, że brak mu 濁点 — tempa dźwięczność w tej parze nie zmienia.
Przykłady
- 小さな独楽が机の上で、見ていて楽しくなるほど速くくるくると回っている。Mały bączek wiruje na stole tak szybko, że aż miło popatrzeć.
- 小さな糸巻きが毛糸を巻き取りながら、見ていて飽きないほど速くくるくると回っている。Mała szpulka nawija włóczkę i wiruje tak szybko, że nie sposób oderwać wzroku.
ぐるぐる · kręcić się w kółko
Diabelski młyn, dziesiąte okrążenie boiska.
Dźwięczne ぐ poszerza okrąg: kółko くるくる z dłoni robi się obiegiem, który trzeba obejść. Tempa nie zmienia — 目がぐるぐる回る jest szybkie. くらくら nie kręci niczym: to samopoczucie kogoś, komu świat wiruje w głowie, a nie ruch, który da się obejrzeć. うろうろ też nie zatacza koła — chodzi tam i z powrotem, bez planu i bez środka.
Przykłady
- 大きな観覧車が、朝から休まずぐるぐると回っている。Wielki diabelski młyn obraca się od rana bez chwili przerwy.
- 大きな水車が川の水を受けて休みなくぐるぐると回り続ける。Wielkie koło młyńskie bierze wodę z rzeki i kręci się bez wytchnienia.
さらさら · być gładkim i suchym
Włosy, piasek, strumień — sucho i gładko.
Bezdźwięczne さ zostawia powierzchnię gładką: dłoń przechodzi po niej bez zaczepienia. Różnicą wobec ざらざら jest to, CO czuje dłoń, a nie jak mocno — tam dłoń się zaczepia. すべすべ też jest gładkie, ale mówi o skórze, po której dłoń się ślizga, i o suchości nie orzeka nic; さらさら jest zawsze suche i sypkie (włosy, piasek, strumień), dlatego o skórze niemowlaka mówi się すべすべ. さわさわ nie jest w ogóle dotykiem, tylko cichym szelestem liści.
Przykłady
- 洗ったばかりの髪は乾いていて空気を含み、指を通すとさらさらする。Świeżo umyte włosy są suche i przewiewne — palce przechodzą przez nie bez oporu.
- 乾いて空気をよく含む滑らかな砂は、握っても固まらずに指の間からさらさらと落ちる。Suchy, przewiewny i gładki piasek nie zbija się w garści i przesypuje się między palcami.
ざらざら · być szorstkim
Powierzchnia, po której nie chce się przesuwać dłoni.
Dźwięczne ざ zamienia gładkość w szorstkość: papier ścierny zamiast umytych włosów, więc さらさら i ざらざら stoją na dwóch końcach jednej osi. Tak to działa najczęściej — ale 濁点 jest silną tendencją, nie prawem, i część par zmienia zupełnie inną oś. Pozostali sąsiedzi różnią się nie stopniem, tylko tym, czego dotyczą: でこぼこ to nierówność na tyle duża, że widać ją okiem i rysuje kształt samej rzeczy (kamienny mur, podwórko), a ざらざら ziarno wyczuwalne opuszką na powierzchni skądinąd płaskiej; ごわごわ orzeka o sztywności ręcznika, który nie chce się zgiąć, a nie o jego ziarnie; かさかさ o cienkiej, przesuszonej skórze; がさがさ przede wszystkim o głośnym szeleście grubego papieru; じゃりじゃり o luźnych ziarenkach, które przesuwają się pod zębem albo w bucie, a nie o powierzchni.
Przykłady
- 紙やすりの表面は硬くて粗くて、触るとざらざらする。Powierzchnia papieru ściernego jest twarda i szorstka — w dotyku czuć to od razu.
- 乾いたセメントの床は硬くて粗くて、素足で踏むとざらざらだ。Wyschnięta betonowa posadzka jest twarda i szorstka, i pod bosą stopą to czuć.
しとしと · mżyć cicho
Drobny deszcz, który pada i pada bez końca.
しとしと mówi, JAK pada: powoli, drobno, bez końca — i to „bez końca” odsuwa ぽつぽつ, które nazywa pierwsze pojedyncze krople na chodniku, jeszcze policzalne i jeszcze niepewne. ザーザー stoi po drugiej stronie: to ulewa, którą słychać przez zamknięte okno, a しとしと się nie słyszy. Z じとじと nie tworzy pary — tamto opisuje stan powietrza i nie da się nim padać (じとじと降る nie jest japońskie).
Przykłady
- 細かい雨が、やむ気配もなく朝からゆっくりしとしとと降っている。Drobny deszcz pada powoli od rana i nic nie zapowiada, żeby miał ustać.
- 春の細かい雨が、夜まで途切れずに屋根をぬらしながらゆっくりしとしとと降り続ける。Wiosenny drobny deszcz pada powoli aż do nocy, bez przerwy mocząc dach.
じとじと · być parno-lepkim
Powietrze w porze deszczowej, przepocona koszula na plecach.
じとじと opisuje ciężką, parną wilgoć, która wisi w powietrzu i osiada na rzeczach — i tylko to. Samo padanie deszczu nazywa しとしと: drobny, cichy deszcz, który pada i pada bez końca (しとしとと雨が降る). Kryterium sprawdza się jednym zdaniem: しとしとと降る jest zwykłym japońskim, a じとじと降る nie jest — じとじと nie pada, tylko zostaje na skórze, na ścianach i na praniu. Dlatego to nie jest wzmocnione しとしと, tylko drugie słowo o wspólnym szkielecie kany.
Przykłady
- 梅雨のあいだじゅう空気が重く、干した洗濯物が乾かないほどじとじとだ。Przez całą porę deszczową powietrze jest ciężkie i tak parne, że rozwieszone pranie nie chce wyschnąć.
- 汗を吸ったシャツが背中に張りつき、重く湿ったまま一日じゅう乾かずにじとじとする。Przepocona koszula przylgnęła do pleców i przez cały dzień nie chce wyschnąć — ciężka od wilgoci i lepka.
Skąd ten materiał
Wszystko powyżej pochodzi z darmowej części aplikacji Onomatope i przeszło jej przegląd treści.
- Onomatope: Dźwięki i wyrażeniaSłówka z mangi i anime
App Store →Aplikacja darmowa, z zakupem w środku
Zobacz też
- Udźwięcznienia – japoński potoczny – udźwięcznienia w mowie potocznej – ten sam znak 濁点 w skrótach, nie w onomatopejach