Pary dźwiękonaśladowcze: wiersz か – onomatopeje japońskie
からから, かちかち, かりかり – pary z wiersza か, które są jednocześnie odgłosem i stanem; 濁点 pogrubia sam dźwięk.
がさがさ · szeleścić grubo
Duża papierowa torba, karton.
がさがさ to głośny szelest grubego papieru — dźwięk, który wchodzi w uszy. Tym różni się od ごそごそ: tam ręce przekładają to samo, ale po cichu i nikomu to nie wadzi. ざらざら nie jest dźwiękiem w ogóle — to ziarno powierzchni pod palcem. Bywa też o przesuszonej skórze, dokładnie tam gdzie かさかさ, więc nie jest to para ucząca reguły.
Przykłady
- 大きな紙袋を抱え直すたびに、粗い表面がこすれ合い、耳ざわりな音を部屋じゅうに響かせてがさがさと鳴る。Za każdym poprawieniem uchwytu szorstka powierzchnia dużej papierowej torby ociera się o siebie i szeleści na cały pokój — aż uszy bolą.
- 大きな段ボールの粗い縁をこすると、耳につく音が部屋の隅まで届いてがさがさと鳴る。Potarta szorstka krawędź dużego kartonu wydaje przykry szelest, słyszalny w każdym kącie pokoju.
がたがた · łomotać i trząść się
Regał w trzęsieniu ziemi, ciężkie metalowe drzwi.
Dźwięczne が podmienia pokrywkę na cały regał: ten sam ruch, ale ciężki, głośny i już nieprzyjemny — かたかた słychać z metra, がたがた z drugiego pokoju. Sąsiadów rozdziela nie siła, tylko to, o czym mówią: がちゃがちゃ to metaliczny brzęk rzeczy uderzających o siebie (klucze, klamka), がらがら pustka i głuchy turkot, który się w niej niesie; ぐらぐら to chwianie się rzeczy niestabilnej i jest bezgłośne, がくがく dygot w stawach, więc kolana, nie regał; でこぼこ nazywa samą nierówność drogi, a がたがた to, co ta droga robi z wozem.
Przykłady
- 古くて重い棚が、鈍い音を隣の部屋まで響かせながらがたがたと揺れた。Stary, ciężki regał zatrząsł się, a głuchy łomot niósł się aż do sąsiedniego pokoju.
- 重い金属の戸が、眠れないほど鈍い音で一晩じゅうがたがたと鳴り続けている。Ciężkie metalowe drzwi łomoczą głucho przez całą noc — nie da się przy tym zasnąć.
かちかち · być twardym jak kamień; stukać sucho i wysoko
Wyschnięta glina, zmarznięta ziemia, tykanie zegara.
Bezdźwięczne か mówi o samej twardości i o wysokim, czystym stuku — i to są dwie strony jednego słowa: wyschniętą bryłę poznaje się po tym, że stuknięta odpowiada właśnie tak. Rozmiaru ani ciężaru nie rozstrzyga: かちかちに凍った地面 to cała zmarznięta ziemia. Wykonawcy też nie — mówi się i o rzeczy, i o człowieku (緊張でかちかちになる). Twardość dzieli z がちがち i to nie ona rozstrzyga wybór; rozstrzyga to, czym ta twardość jest. かちかち odpowiada wysoko i czysto, więc bierze zegar (時計がかちかち) i stuknięte palcem dwa kamyki; がちがち odpowiada nisko i głośno (歯ががちがち), a tam, gdzie dźwięku nie ma wcale, orzeka o zaciśnięciu, przy którym nic już nie drga — i sięga wtedy tam, gdzie かちかち nie sięga: nie po samo zesztywnienie, bo 肩がかちかち i 緊張でかちかち są poprawne, tylko po to, co nieustępliwe z natury (がちがちの規則, 守りをがちがちに固める).
Przykłady
- 乾いた空気の中で、置き時計が、枕元にだけ届く澄んだ細い音で、止まることなくかちかちと時を刻む。W suchym powietrzu stojący zegar odmierza czas cienkim, czystym dźwiękiem, który słychać tylko przy poduszce, i nie ustaje ani na chwilę.
- 何か月も形を変えない粘土は、乾いて硬くなり、指ではじくと耳元にだけ残る澄んだ高い音でかちかちと鳴る。Glina, która od miesięcy nie zmienia kształtu, wyschła i stwardniała tak, że stuknięta palcem odzywa się czystym, wysokim dźwiękiem słyszalnym tylko przy uchu.
がちがち · zacisnąć się tak, że nie puszcza — i głucho przy tym stukać
Zęby na mrozie, przepis bez jednego wyjątku.
Dźwięczne が dokłada siłę, a siłę słychać i widać naraz. Słychać: 歯ががちがち鳴る to stuk niski, tępy i głośny — かちかち jest przy tym wysokie i czyste, i tej różnicy nie da się przeskoczyć głośnością, bo カチカチ nie bywa 鈍い w żadnym zdaniu. Widać: coś zostało zaciśnięte tak mocno, że już nie ustępuje — 肩ががちがち, 緊張でがちがち, がちがちの規則, ネジががちがちに締まって回らない, 守りをがちがちに固める. Kto zacisnął, słowo nie rozstrzyga: napięcie bywa własne, a dokręcić może cudza ręka — がちがち orzeka o skutku, czyli o tym, że nic już nie drgnie. To nie jest ciężar ani rozmiar: かちかち też bywa ciężkie i duże, a がちがちに凍った雪 jest poprawne.
Przykłady
- 寒さで震えが止まらず、硬い歯と歯がぶつかって、離れた人にも聞こえる低く鈍い音でがちがちと鳴った。Z zimna nie mógł opanować dreszczy, twarde zęby uderzały o siebie i szczękały niskim, tępym dźwiękiem, który słychać było z daleka.
- その会社の規則は何年も変わらず、例外を一つも認めない上に、事情を説明しても取り合ってもらえないほどがちがちだ。Przepisy w tej firmie od lat się nie zmieniły, nie dopuszczają ani jednego wyjątku, a okoliczności można tłumaczyć do rana — nikt ich nie wysłucha.
かちゃかちゃ · pobrzękiwać
Sztućce na talerzu, pęk kluczy.
Bezdźwięczne か zostawia brzęk cienki i cichy — nikomu nie przeszkadza, a がちゃがちゃ ten sam brzęk robi natarczywym: przy かちゃかちゃ da się myśleć, przy がちゃがちゃ już nie.
Przykłady
- 洗い終わった食器を重ねると、皿とスプーンが軽く当たり、高く細い音が手元だけでかちゃかちゃと鳴った。Przy układaniu umytych naczyń talerz i łyżeczka lekko się zetknęły i wysoko brzęknęły — słychać to tylko z bliska.
- 軽い鍵束が高く細い音を手元だけで立ててかちゃかちゃしている。Lekki pęk kluczy pobrzękuje wysoko i cienko, tylko przy samej dłoni.
がちゃがちゃ · brzęczeć natrętnie
Ciężkie metalowe drzwi, skrzynka z narzędziami.
Dźwięczne が nie zmienia rodzaju dźwięku — dalej brzęczy metal o metal — zmienia to, CO brzęczy, i jak bardzo przeszkadza: かちゃかちゃ to cienki brzęk łyżeczki albo pęku kluczy, przy którym da się myśleć, a がちゃがちゃ brzęk rzeczy większych i cięższych (żelazne drzwi, skrzynka z narzędziami), przy którym już nie. Od sąsiadów dzieli je rodzaj hałasu albo jego długość: がたがた to tępy łomot rzeczy, która się trzęsie, a nie metaliczny brzęk; がらがら niesie pustkę sali, nie zawartość skrzynki. バタン i ガシャン są za to jednorazowe — jedno trzaśnięcie drzwi, jedno brzdęknięcie tłuczonego szkła — a がちゃがちゃ brzęczy dalej, dopóki ktoś grzebie w narzędziach.
Przykłady
- 大きな金属の扉が、耳をふさぎたくなるほど鋭い音を響かせて何度もがちゃがちゃと鳴った。Wielkie metalowe drzwi zabrzęczały ostro, raz za razem, tak że chciało się zatkać uszy.
- 大きな工具箱の中で金具どうしがぶつかり、鋭い音が大きく響いてがちゃがちゃしている。W wielkiej skrzynce z narzędziami metal uderza o metal i ostry dźwięk niesie się głośno.
からから · być zupełnie suchym; klekotać sucho i pusto
Wyschnięty bidon, spieczone gardło, pusta puszka bez kropli w środku, drewniaki na bruku.
からから orzeka, że w środku nie ma nic — ani wilgoci, ani zawartości: 喉がからから to „zaschło mi w gardle”, a wytrzepana puszka jest からから. Tym samym słowem nazywa się dźwięk tej pustki, bo sucha i pusta rzecz odzywa się właśnie tak: 空き缶がからからと鳴る, 下駄がからからと鳴る, からからと笑う. I tu, a nie w podziale na stan i dźwięk, biegnie granica wobec かたかた: かたかた też jest dźwiękiem, tylko o zawartości nie mówi nic — to stuk luźnej części obijającej się o coś twardego, a pokrywka na pełnym garnku klekocze tak samo jak na pustym. がらがら nie jest za to wzmocnieniem: mówi o braku ludzi (がらがらの電車), czyli o innej pustce — łatwo je pomylić, ale żadne z nich nie jest mocniejszą wersją drugiego.
Przykłady
- 中をのぞいても何も入っていない軽い缶は、内側まで乾いてからからになった。Do lekkiej puszki można zajrzeć — w środku nie ma nic, wyschła aż do dna.
- 一滴も残っていない軽い水筒は、すっかり乾いてからからだ。W lekkim bidonie nie została ani kropla — wysechł na wiór.
がらがら · być pustym — i głucho w tej pustce turkotać
Wagon bez pasażerów, pusta hala, ciężkie drzwi niosące echo.
がらがら mówi o braku ludzi (座席ががらがら) i o głuchym turkocie, który w takiej przestrzeni niesie się dalej. Z からから łączy je tylko szkielet kany — tamto mówi o suchej pustce w środku rzeczy, nie o sali bez ludzi. がたがた to trzęsienie i łomot samej rzeczy, a がちゃがちゃ metaliczny brzęk uderzających o siebie przedmiotów; żadne z nich nie mówi nic o tym, że sala jest pusta, a właśnie to niesie がらがら.
Przykłady
- 座席が一つも埋まっていない大きな車両で、重い引き戸が虚ろに響いてがらがらと開いた。W dużym wagonie nie zajęto ani jednego miejsca i ciężkie drzwi rozsunęły się z głuchym turkotem, który poniósł się po pustce.
- 開演前の大きなホールは席が半分も埋まらず、重い扉の音だけが響いてがらがらだ。W dużej sali przed spektaklem nie zajęto nawet połowy miejsc — słychać tylko ciężkie drzwi.
かりかり · chrupać drobno
Prażone ziarna, migdały.
Bezdźwięczne か trzyma chrupnięcie małe i smaczne — twardość jest tu zaletą. がりがり bierze kęs większy i twardszy, aż zaczyna zgrzytać (lód, kość). ぱりぱり dotyczy czegoś cienkiego i łamliwego, co pęka płasko (nori, skórka), a かりかり twardego ziarna, które chrupie pod zębem; さくさく chrupie krótko i cicho, jak panierka albo ciasto francuskie, a かりかり twardziej i wyraźniej słychać.
Przykłady
- よく炒った豆は小さくて乾いて硬く、香ばしくて手が止まらず、噛むとかりかりと音がする。Dobrze uprażone ziarna są drobne, suche i twarde, pachną tak, że trudno przestać — i chrupią przy gryzieniu.
- 殻を割って取り出したアーモンドは小さくて軽く、乾いて硬く、歯触りがかりかりだ。Wyłuskany ze skorupki migdał jest mały i lekki, suchy i twardy — i tak właśnie chrupie.
がりがり · zgrzytać, skrobać
Skrobanie lodu, pies przy kości.
Dźwięczne が powiększa kęs i zaostrza go: to samo twarde gryzienie, tylko かりかり chrupie drobno i smacznie, a がりがり już zgrzyta w uchu — i dlatego bierze lód i kość, a nie prażony migdał.
Przykłady
- 大きな氷の塊は硬く、削ると粗い削りかすを残してがりがりと音を立てる。Wielka bryła lodu jest twarda — przy skrobaniu zgrzyta i zostawia szorstkie wióry.
- 犬が大きくて硬い骨を削るようにがりがりとかじっている。Pies obgryza wielką, twardą kość, jakby ją strugał.
Skąd ten materiał
Wszystko powyżej pochodzi z darmowej części aplikacji Onomatope i przeszło jej przegląd treści.
- Onomatope: Dźwięki i wyrażeniaSłówka z mangi i anime
App Store →Aplikacja darmowa, z zakupem w środku
Zobacz też
- Udźwięcznienia – japoński potoczny – udźwięcznienia w mowie potocznej – ten sam znak 濁点 w skrótach, nie w onomatopejach